Maak de Omgevingswet beter uitvoerbaar voor toezicht en handhaving
Gepubliceerd op: 28 oktober 2026
Toezicht en handhaving zijn onmisbaar voor een gezonde en veilige leefomgeving. Het advies 'Toezicht met vertrouwen' van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) bevestigt dat de uitvoering onder druk staat en dat verbetering nodig is. De provincies pleiten ervoor om de knelpunten in het stelsel snel aan te pakken.
De Rli laat in haar advies zien dat de Omgevingswet nieuwe eisen stelt aan toezicht en handhaving. Door de verschuiving naar algemene regels, de toepassing van zorgplichten en de verschillen in lokale regels is het voor toezichthouders soms moeilijker om overzicht te houden en consequent op te treden. Ook vraagt de uitvoering meer kennis, tijd en capaciteit.
De provincies herkennen deze signalen uit de praktijk. Een concreet voorbeeld is het zogenoemde confettikanon: meldingen en informatieverplichtingen voor milieubelastende activiteiten komen via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) als losse berichten binnen bij omgevingsdiensten, gemeenten en provincies. Het kost aanzienlijk veel extra werk om de informatie samen te voegen en een compleet overzicht van de activiteiten op een locatie te krijgen. Dit bemoeilijkt de beoordeling en het toezicht en verhoogt de werkdruk in een tijd van schaarse capaciteit en de maatschappelijke opgaven groot zijn. Het DSO zorgt nu voor extra werk in plaats van minder en de informatiepositie in de VTH-keten is door de Omgevingswet nog kwetsbaarder geworden.
De bevindingen uit het Rli-advies sluiten aan bij eerdere evaluaties van de Omgevingswet en bij de ervaringen van provincies en omgevingsdiensten. De signalen vragen daarom om snel concrete verbeteringen te realiseren, zodat toezicht en handhaving effectief kunnen bijdragen aan het beschermen én benutten van de leefomgeving.
Betrek de uitvoering bij beleid
Goed toezicht begint bij beleid en regelgeving die in de praktijk uitvoerbaar en handhaafbaar zijn. Provincies vinden het daarom belangrijk dat zij tijdig worden betrokken bij het ontwikkelen van beleid en regels. Het Rijk kan hieraan bijdragen door provincies en andere decentrale overheden vroegtijdig te betrekken, onder meer via de Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden (UDO). Een UDO brengt de uitvoerbaarheid van nieuwe wet- en regelgeving voor decentrale overheden in beeld. Ook de financiële gevolgen moeten vaker explicieter inzichtelijk worden gemaakt. In de praktijk krijgen uitvoerbaarheid en financierbaarheid nog te vaak onvoldoende gewicht, waarbij de snelheid van het wetgevingsproces boven zorgvuldige uitvoering lijkt te gaan.
Daarbij is een goede balans nodig tussen beleidsvrijheid en standaardisatie. Ruimte voor bestuurlijke afwegingen en lokaal maatwerk blijft belangrijk. Tegelijkertijd kan passende standaardisatie bijdragen aan duidelijkheid en uitvoerbaarheid, zodat beleid en regelgeving in de praktijk goed toepasbaar zijn.
Werk aan oplossingen binnen bestaande initiatieven
De aanbeveling van de Rli om de samenwerking een nieuwe impuls te geven, verdient serieuze aandacht. Tegelijkertijd lopen er al verschillende trajecten voor de verbetering en digitalisering van het VTH-stelsel en de ondersteuning bij het werken met de Omgevingswet. De opgave is om deze initiatieven goed op elkaar aan te laten sluiten, de verantwoordelijkheden helder te beleggen en de voortgang te versnellen. Een nieuw programma is niet vanzelfsprekend de beste oplossing, het opschalen van de huidige initiatieven is dat wel.
Het Rijk heeft hierin een belangrijke verantwoordelijkheid. Als stelselverantwoordelijke voor de Omgevingswet en het VTH-stelsel moet het Rijk samen met provincies, gemeenten, waterschappen en uitvoeringsorganisaties bezien welke knelpunten in wet- en regelgeving om aanpassing vragen. Daarnaast is het cruciaal om het stelsel DSO te verbeteren en de digitalisering van de VTH-keten met urgentie op te pakken.
De provincies willen daarom samen met het Rijk en de andere betrokken partijen werken aan concrete verbeteringen die de uitvoerbaarheid van de Omgevingswet versterken en toezicht en handhaving effectief houden.
